Młodzi ludzie poznają historię, tę lokalną, i tę ponadpaństwową, nie tylko na lekcjach w szkole. Szczególnie cenne bywają te przedsięwzięcia, które pozwalają dotknąć jej w historycznych miejscach, przez opowieści innych – świadków historii czy strażników pamięci.
Nasi uczniowie klas 3 – Marysia Jackiewicz, Weronika Kolasa, Szymon Krzyżanowski-Książek, Emilia Kuchta, Franek Reda, Daniel Różyński, Adrianna Winiarska – przy wsparciu anglistki Ewy Ogorzelskiej i polonistki Justyny Radomińskiej od grudnia 2024 r. do listopada 2025 r. realizowali zadania międzynarodowego projektu iMemory, który z okazji 80. rocznicy zakończenia II wojny światowej zapraszał młodych ludzi z Niemiec, Polski, Serbii, Chorwacji i Ukrainy do eksplorowania lokalnej historii i refleksji nad historią Żydów oraz jej obecnym znaczeniem. Projekt prowadzi Centropa (Centrum Badań i Dokumentacji Europy Środkowej) (https://www.centropa.org), organizacja, której polskim partnerem jest Żydowskie Muzeum Galicja z Krakowa (https://galiciajewishmuseum.org), które zaprosiło nas do projektu. Byliśmy jedną z dwu polskich szkół biorących udział w działaniach.
Dzięki projektowi nasi uczniowie poznali lokalną historię mińskiej społeczności żydowskiej, jej obecności w życiu miasta, ale także Zagłady. Na spacer z historyczką, lokalną aktywistką grupy „Bliscy i oddaleni”, panią Ewą Borkowską zaprosili także koleżanki i kolegów ze swoich klas. Odwiedzili nie tylko istniejące miejsca ważne dla historii społeczności żydowskiej, jak cmentarz, ale też poznali te, które funkcjonują już tylko poprzez upamiętnienia, jak synagoga, jesziwa. Przeszli granicami getta.
Najważniejszym punktem naszego działania było spotkanie z urodzoną w Mińsku w 1942 r. panią Barbarą Szmid. Młodzi ludzie przygotowali się do niego, uczestnicząc w serii warsztatów online z panem Marcinem Jarząbkiem, adiunktem w Zakładzie Antropologii Historycznej i Teorii Historii UJ, na temat znaczenia i wartości historii mówionej, a także budowania pytań w wywiadzie i prowadzenia go. Zdobyte umiejętności zaowocały niezwykłą ponad 2-godzinną rozmową, którą odbyliśmy w naszej szkolnej bibliotece na początku lipca 2025 r. Historię pani Barbary jako małego dziecka, które udało się ocalić przed Zagładą, poznaliśmy już wcześniej z jej wspomnienia poświęconego rodzicom, które opublikowane zostało w Roczniku Mińskomazowieckim. Jednak usłyszenie tej historii od osoby siedzącej obok nas było niezwykle poruszające. Pani Barbara z dużą szczerością opowiedziała o swoim dalszym życiu, nie brakło w opowieści humoru wspomnień o niesfornej dziewczynce, ale też zmagań z doświadczaniem tego, co znaczy być stygmatyzowaną, z radzeniem sobie z wojennymi i holocaustowymi doświadczeniami własnej rodziny. Spotkanie rejestrowaliśmy, a opracowanie nagrania to kolejne wyzwanie, któremu musieliśmy sprostać. W aplikacji Centropy MemoryLanes można zobaczyć krótkie wideo z naszego wywiadu.
Dzięki projektowi odwiedziliśmy w grudniu 2024 r. Berlin, w czerwcu 2025 r. Warszawę, a w listopadzie Kraków. Spotkania otwierające i zamykające projekt odbyły się w grupie młodzieży 5 państw współdziałających w projekcie, spotkanie warszawskie w gronie 3. Za każdym razem poznaliśmy jednostkową historię: w Berlinie Rosy Rosenstein, w Warszawie Anny Lanoty, Teofili Silberring w Krakowie. Odbywaliśmy spacery śladami ważnych dla społeczności żydowskiej miejsc. Poznawaliśmy się w międzynarodowych grupach i wspólnie pracowaliśmy nad projektowymi ideami. Współpraca młodych ludzi to podstawa tego projektu. Uczniowie połączeni zostali w międzynarodowe tandemy i także online rozmawiali o własnych miastach i ich historii, o pamięci czy podejmowanych działaniach. Językiem projektu był język angielski.
Uczniowie również mieli okazję wziąć udział w spotkaniach z młodymi twórcami cyfrowymi z różnych krajów, którzy w ramach konkursu tworzyli dla Centropy artystyczne projekty, które miały uwidocznić żydowskie miejsca pamięci. Szymon miał okazję również oceniać projekty młodych artystów jako członek jury.
Pamięć, pamięć kulturowa, tożsamość, współpraca, różnorodność, historia… to wartości, które przyświecały projektowi. Myślę, że było to dla nas wszystkich, uczniów i nauczyciele, wzbogacające doświadczenie.
Autorem zdjęć jest Piotr Banasik z Żydowskiego Muzeum Galicja w Krakowie.
Justyna Radomińska
